10 Grudnia – Stop przemocy mężczyzn!

NIE! przyzwoleniu na męską normę przemocy

Dość mitów. Psychologiczne, kulturowe i prawne aspekty przemocy seksualnej: Relacja z konferencji

Posted by 10grudnia w dniu Maj 17, 2013

11. maja (sobota) 2013
godz. 11:30– 17:00

Ośrodek Studiów Amerykańskich UW
Al. Niepodległości 22, Warszawa

Postulaty dot. przeciwdziałania przemocy seksualnej na podstawie wniosków konferencji i raportu „Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce”.

Od lewej: Agnieszka „Furia” Weseli, Natalia Broniarczyk, Łukasz „Lukas” Wójcicki, Anna Wolska, Agnieszka Graff, Joanna Roszak

Roman Kurkiewicz rozpoczął konferencję od przypomnienia pozytywnej zmiany polskiego prawa karnego, czyli przegłosowania w Sejmie zmiany trybu ścigania przestępstwa zgwałcenia z wnioskowego na z urzędu. Ten postęp w połączeniu z wymogiem jednorazowego, nagrywanego przesłuchiwania w oddzielnym pomieszczeniu w obecności psychologa to sukces wieloletnich zabiegów i debat prowadzonych przez środowiska feministyczne.

Joanna Piotrowska z Feminoteki określiła nowelizację jako przejście od prawa barbarzyńskiego na cywilizowane. Nowe prawo przeniesie odpowiedzialność z kobiet na państwo. „Od 2005 roku nie zorganizowano żadnej kampanii antyprzemocowej, rząd nigdy nie zajmował się problemem gwałtu. Temat pozostaje tabu, także w edukacji. Nie ma wyspecjalizowanych ośrodków pomocy. Ofiary gwałtów są pozostawione same sobie. Planujemy kolejne akcje w rodzaju „Nazywam się miliard” w 30 miastach.” W lutym Feminoteka podpisała z Pełnomocniczką ds. Równego Traktowania porozumienia dot. współpracy w zakresie przeciwdziałania przemocy seksualnej. Plan działań obejmuje m.in. wypracowanie zmian prawnych i procedur ochrony osób doświadczających przemocy seksualnej oraz przygotowanie szkoleń dla służb zobowiązanych do pomocy ofiarom. Piotrowska przypomniała, że jakiekolwiek zmiany będą trudne bez zaangażowania mężczyzn, co dobitnie pokazuje aktywista i edukator antyprzemocowy Jackson Katz w „Paradoks macho”. Zwróciła uwagę na niewielką liczbę materiałów o sprawcach, mitach czy głębokiej analizy źródeł i mechanizmów powstawania przemocy. „Niedawno wydana książka Zofii Nawrockiej „Gwałt. Głos kobiet wobec społecznego tabu” otwiera przestrzeń debaty. Mam nadzieję, że akcje takie jak „Marsz szmat” zaczną się rozpowszechniać w Polsce.” Liczne badania pokazują bowiem, że deklaratywnie ludzie opowiadają się za najwyższymi karami za gwałt, ale zmniejszają karę w przypadku, gdy ofiara „prowokowała”.

Zdaniem Agnieszki Olszewskiej z „Niebieskiej Linii” zmiany w przepisach pozostają teorią. „Kobiety, które doświadczają przemocy w małżeństwie, związkach nie są świadome, że doświadczają przestępstwa. Nie kwestionują tego, że partner rości sobie względem nich prawo własności. Nie znajdują wsparcia u bliskich.”

Dr Maria Pawłowska z Polskiej Akademii Nauk zaznaczyła, że nasze tradycyjne, uwikłane w stereotypy płciowe myślenie o seksualności znajduje odzwierciedlenie w języku. Epitety kierowane do aktywnych seksualnie kobiet odzwierciedlają nierówne standardy oceny. „Kobiety pełnią rolę „strażniczek wrót seksualności”. Od nich zależy brak przyzwolenia. Nie przyznaje im się prawa do mówienia „tak”, co skutkuje stereotypem „myśli tak, mówi nie”, który wykorzystuje się do usprawiedliwiania przemocy seksualnej. Według dr Pawłowskiej konieczne jest upowszechnienie takiego podejścia do seksu, które wykracza poza zasadę „Nie znaczy nie”. Wiele kontrowersji budzi kwestia udowodnienia oporu, gdyż przenosi odpowiedzialność ze sprawców na poszkodowane. „Powinniśmy dążyć do przyzwolenia nie tylko świadomego, ale wręcz entuzjastycznego. W polskich sądach poszkodowane muszą udowadniać, że walczyły. Gwałt to jedyny z indywidualnych i zbiorowych aktów przemocy usprawiedliwianych, błędnie, ewolucją i biologią.”

Sergio de Arana zaangażowany w grupę społeczną „Mamy dość!” zauważył z kolei, że gwałt postrzega się jako przestrzeń sfery prywatnej i seksualnej, w które państwo ingerować nie powinno. „Zbyt rzadko mówi się o tym, że gwałt jest formą budowania relacji władzy i kontroli.” Przywołał wstrząsającą sprawę gwałtu z amerykańskiego miasta Steubenville, gdzie dwóch nieletnich futbolistów brutalnie wykorzystało seksualnie dziewczynę i upubliczniło zdjęcia ofiary w mediach społecznościowych. Reakcje mediów (w tym CNN) i społeczności pokazują, że powszechnie oczekuje się od ofiar zinternalizowania piętna. Paradoksalnie, współczucie okazywano sprawcom, którym wyrok „złamał” karierę sportową, a zgwałcona musiała stawić czoła lawinie pogróżek i oznak pogardy. „Przeżywamy renesans dyskursu agresji przejawiającej się m.in. w retoryce Fundacji Masculinum. Męskość „musi” równać się agresji.”

Największą grupą zawodową nauczającą wychowanie do życia w rodzinie są katechetki i księża, co daje wyobrażenie o relacji między faktami a ideologią. W związku z tym, edukację zgodnie uznano za obszar kluczowy dla przeciwdziałania przemocy seksualnej. Należy od przedszkoli uczyć o postrzeganiu męskości i kobiecości w sposób równościowy. Przełamywanie stereotypów i przedefiniowanie ról społecznych kobiet i mężczyzn jest wymogiem Konwencji Rady Europy. Oburzenie wobec zapisów standardy WHO o edukacji seksualnej sugeruje, że wpierw potrzeba zmiany świadomości na poziomie rodzicielskim. Nie można też zapominać o osobach, które stosują prawo, bo stereotypy wśród prokuratorów, policjantów i sędziów prowadzą do tego, że o przestępstwie zgwałcenia nierzadko orzeka się tylko pod warunkiem, że zaspokojone zostały potrzeby seksualne sprawcy.

Aktualną skalę przemocy seksualnej w Unii Europejskiej poznamy niedługo dzięki statystykom Agencji Praw Podstawowych. Obecnie dysponujemy badaniami prof. Beaty Gruszczyńskiej z 2004 roku. Ujawniła ona, że problemu doświadcza 800 tys. kobiet, z czego połowa pozytywnie oceniła interwencję policji.
W czasie dyskusji z publicznością, Urszula Nowakowska z Centrum Praw Kobiet powiedziała, że o ile nie można trywializować mężczyzn jako ofiar gwałtów, o tyle należy podkreślić, że sprawcami w ponad 90% są mężczyźni. Za konieczną uznała potrzebę wprowadzenia zmiany w brzmieniu artykułów dotyczących przemocy seksualnej, m.in. definicji gwałtu od podejścia zorientowanego na wyraźny sprzeciw do świadomego przyzwolenia zgodnego z ideą autonomii seksualnej. Przypomniała, że przed 18 laty temu zmiana trybu ścigania nie miała poparcia środowisk kobiecych.

Adwokat Grzegorz Wrona ostudził entuzjazm wokół nowelizacji prawa karnego. Sprzeciw wobec zmiany trybu wyraziły bowiem kluczowe organy wymiaru sprawiedliwości – Sąd Najwyższy, Krajowa Rada Sądownictwa i Prokuratura Generalna. Trudno wyobrazić sobie poprawę w traktowaniu ofiar, skoro nikt nie współpracuje z tymi instytucjami, nie zmienia świadomości tych środowisk. Negatywne konsekwencje dla postępowań ma brak specjalizacji prokuratorów i częste zmiany prowadzących postępowania w toku sprawy.

Natalia Broniarczyk omówiła badania „Pontonu” o edukacji seksualnej w szkołach i domach. Zajęcia o wychowaniu dożycia w rodzinie w obecnym wydaniu promują kulturę gwałtu. W efekcie, w 2012 pięciokrotnie wzrosła liczba gwałtów w polskiej szkole. Ponadto, zaostrza się skala nadużyć w cyberprzestrzeni – powstają strony internetowe, na których nastolatki zamieszczają roznegliżowane zdjęcia znajomych.

Ruch Hollaback! powstał z inicjatywy kobiet i mężczyzn w Nowym Jorku. Obecnie działa w 554 miastach. Na stronach internetowych ofiary i świadkowie molestowania w przestrzeni publicznej dzielą się historiami, które są komentowane przez specjalistki organizacji. W ten sposób pogłębia się debatę publiczną o skali przemocy seksualnej.

Dr Joanna Roszak z ruchu „Hollaback! Polska” przeprowadziła pionierskie badania nad molestowaniem w przestrzeni publicznej w Polsce. Z sondażu internetowego wynika, że 85% kobiet i 44% mężczyzn doświadczyło różnych jego form – komentarzy o podtekście seksualnym, niechcianego kontaktu fizycznego, napaści, widoku ekshibicjonistów, trąbienia, gwizdów, natrętnych spojrzeń. Tylko 2% zgłosiło się na policję czy poprosiło o pomoc, średni wiek ofiar to 12 lat. Obecnie polsko-ukraiński zespół Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej zbiera dowody na szkodliwość seksistowskich żartów w kontekście skłonności do gwałtu. Kolejne plany obejmują działania edukacyjne dla szkół, doskonalenie procedur zgłaszania zdarzeń, informowanie o instytucjach pomocowych, ustanowienie stanowiska pełnomocników ds. bezpieczeństwa na uczelniach wyższych wzorem Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Łukasz Wójcicki z grupy „Mężczyźni mogą zatrzymać przemoc wobec kobiet” podzielił się osobistymi doświadczeniami z pokonywania patriarchalnych reguł. „Normy kulturowe zaszczepione w procesie socjalizacji są tak silne, że wymagają ciągłej pracy nad weryfikacją automatyzmów myślowych. Grupa mężczyzn zawiązała się w celu przełamywania modelu męskości konstruowanej tradycyjnie wokół agresji. Homofobia funkcjonuje jako straszak na męskość.” Nie może być tak, że za opór wobec przemocy otrzymuje się krytykę ze strony konserwatywnych środowisk i trafia do kategorii „niemęskich/mięczaków”.

Praktyczną stronę prewencji i uświadamiania kobiet reprezentowała Anna Wolska. Ekspertka o ponad dwudziestoletnim doświadczeniu w sztukach walki, od ponad pięciu lat prowadzi wyłącznie kobiecą szkołę sztuk walki opartą o chiński styl – Wing Tsun Kung Fu. W życiu zawodowym nieraz spotyka się z szykanami, arogancją, seksizmem ze strony współćwiczących kolegów, pogróżkami mailowymi oraz napadami. Jej sportowa ścieżka polegała nie tylko na własnym rozwoju, ale i umacnianiu pozycji w świecie uważanym przez domenę mężczyzn. Pomysł na otworzenie tylko kobiecej szkoły narodził się spontanicznie i polegał na stworzeniu optymalnych warunków do ćwiczeń dla zainteresowanej grupy kobiet. Wolska zaznaczyła, że pierwsze pół roku spotkań służy budowaniu nowej osobowości, nie ofiary. Wartość dodana treningów przejawia się w zmianie hierarchii w pracy, awansach, nauce asertywności, poczuciu bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego.

Dr Agnieszka Graff opowiedziała o amerykańskim paradygmacie myślenia o przeciwdziałaniu przemocy seksualnej. Na kampusach rozpowszechniano komunikaty o zagrożeniu i skali zjawiska, a antyprzemocowy i antypornograficzny nurt przeplatał się z silnym antyseksualnym przekazem. Delikatny problem gwałtu randkowego stanowił efekt specyficznej dla USA sytuacji społecznej. Młodzi ludzie z różnych środowisk, także permisywnych, rozpoczynali nowe studenckie życie w warunkach koedukacyjnych, stąd często dochodziło do nadużyć. Główne hasła antyprzemocowych inicjatyw brzmiały w związku z tym „Nie znaczy nie” i „Seks tak – seksizm nie”.
Dyskusja po drugim panelu toczyła się wokół kontrowersyjnych wyborów Miss SGGW. Dr Graff przyznała, że podpisanie otwartego listu w tej sprawie mogło zostać odebrane jako przejaw wielkomiejskiej, akademickiej wyższości, politycznej poprawności lekceważenie ludycznej rozrywki. Skoro w miejscu niezwiązanym z seksualnością najważniejszy komplement dotyczy wyglądu, to ważne jest nauczenie kobiet wytyczania granic. Zarazem rodzi to potrzebę edukacji nauczycieli i nauczycielek.

W kontekście aktualnych działań w Polskim Towarzystwie Prawa Antydykryminacyjnego Karolina Kędziora stwierdziła, że wobec molestowania na uczelniach jesteśmy bezsilni. W tym obszarze jedynie rasa, pochodzenie etniczne i narodowość podlegają ustawowemu zakazowi dyskryminacji. Ochrona w polskim prawie jest tym samym sprzeczna z zasadą sprawiedliwości społecznej. Na gruncie przepisów kodeksu pracy i ustawy antydyskryminacyjnej nie bada się motywacji sprawcy. Osoby poszkodowane dzięki przeniesionemu ciężarowi dowodu muszą jedynie uprawdopodobnić fakt naruszenia zasady równego traktowania. Pracodawca zobowiązany jest do podejmowania działań prewencyjnych, żeby móc wybronić się przed sądem, jeśli pracowni(cz)ka dopuści się molestowania. Mimo tych rozwiązań trzeba wzmocnić związki pracownicze wzorem szkoły ombudsmanów równościowych prowadzonej przez PTPA dla związków zawodowych.

Anna Grzywacz z Federacji na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny przypomniała, że ofiarom przysługuje prawo do antykoncepcji doraźnej i terapii postekspozycyjnej chroniącej przed zakażeniem wirusem HIV. Opowiedziała się za przeniesieniem w kodeksie karnym „zgwałcenia” z rozdziału o przestępstwach przeciw wolności seksualnej i obyczajności do grupy artykułów dot. zdrowia i życia.

Zofia Nawrocka, autorka książki „Gwałt. Głos kobiet wobec społecznego tabu”, zasugerowała możliwość wprowadzania naprawczości w ramach prawa, np. współdecydowania o karze, systemu zadośćuczynienia, rehabilitacji, gwarancji bezpieczeństwa.

Prof. Eleonora Zielińska z Wydziału Prawa i Administracji UW zwróciła uwagę na paradoks wyroków polegający na tym, że 10% gwałtów kwalifikowanych jako zbrodnie otrzymywało kary w zawieszeniu. Świadczy to o ogromnym problemie konserwatywnych postaw i braku wrażliwej genderowo świadomości sędziów i prokuratorów. „Co gorsza, częściej policjantki są nieprzychylnie nastawione wobec poszkodowanych. Uważają, że kobiety nie stawiały wystarczającego oporu lub uznają gwałt za wynik nieposkromionej namiętności.”
Końcowa dyskusja dotyczyła m.in. nowych sposobów przedstawiania ofiar przemocy seksualnej w popkulturze.

Na przykładzie polsatowskiego serialu „Na krawędzi” oceniono, że prezentowanie zgwałconej jako silnej bohaterki, żądnej zemsty, ma sens i wartość terapeutyczną, o ile zachowane są proporcje i właściwe motywacje. Z kolei taka postawa potęguje brak zaufania do wymiaru sprawiedliwości i prowadzi do zwolnienia państwa z odpowiedzialności. Prawo może być lepiej stosowane, jeśli kobiety otrzymają wsparcie. Spada liczba stwierdzonych przestępstw przemocy domowej i liczby zakładanych „Niebieskich Kart”, co świadczyć może o błędach systemowych, które zniechęcają ofiary bądź je wtórnie wiktymizują.

Karolina Kędziora wskazała także na barierę w postaci nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, która ogranicza udział organizacji pozarządowych wnoszących powództwo w imieniu ofiar dyskryminacji i obarcza je kosztami sądowymi w przypadku przegranej sprawy. Istnieje szansa na zablokowanie nowego prawa w wyniku protestu Koalicji Równych Szans poprawiających standard ochrony przed naruszeniem zasady równego traktowania.

Zdaniem publiczności, do najbardziej efektywnych rozwiązania z zakresu walki z należą: przedefiniowanie ról płciowych, edukacja antyprzemocowa dla dzieci, rodziców i kadry nauczycielskiej, stworzenie kompleksowych zestaw świadczeń i centrów pomocy dla ofiar przemocy seksualnej (pomoc medyczna, prawna, socjalna).

Autorka relacji: Liliana Religa

Strona wydarzenia na Facebooku
Fanpage „Razem Przeciw Przemocy Seksualnej”
Strona kampanii zdjęciowej „Nie znaczy nie”

Konferencja organizowana przez Queerowe Centrum Społeczne we współpracy z Fundacją im. Heinricha Boella. Wydarzenia towarzyszące: konferencja prasowa (9.05), Marsz Szmat (18.05), majowe warsztaty samooborony, czerwcowe warsztaty Wendo, dwie imprezy klubowe, koncert,  kampania zdjęciowa „Nie znaczy nie”.

Matronaty i patronaty sprawują: Fundacja Feminoteka, Ruch Hollaback! Polska, Rektorska Komisja ds. Przeciwdziałania Dyskryminacji UW, Gender Mainstreaming. Podyplomowe Studia IBL PAN, Queer UW, Krytyka Polityczna, Kolektyw UFA, Stowarzyszenie bez!miar, Fundacja Trans-Fuzja, Porozumienie Kobiet 8 Marca, Kobieca Szkoła Sztuk Walki „Wing Tsun”, Maria Magdalena, Centralny Dom Qultury.

Za www.pl.boell.org

Advertisements

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

 
%d blogerów lubi to: